AI Act w Polsce: od 28 października komisja może ukarać firmę za AI

Przez trzy miesiące ustawa o systemach sztucznej inteligencji obowiązywała, ale nie miała czym egzekwować. Od dziś ma kontrole, skargi i kary. Dla małej firmy zmienia się jedno: z obowiązku, którego nikt nie sprawdzał, robi się procedura z terminem i adresem.


Co weszło w życie 28 października

Ustawa z 3 lipca 2026 roku o systemach sztucznej inteligencji trafiła do Dziennika Ustaw 27 lipca, pod pozycją 1003. Art. 127 dzieli jej wejście w życie na dwa etapy: czternaście dni od ogłoszenia dla całości, czyli 11 sierpnia, i trzy miesiące dla art. 8 do 18 oraz rozdziałów 3, 4, 5, 8 i 9. Trzy miesiące od 27 lipca to 28 października i to jest właśnie ta data.

W odłożonych rozdziałach siedzi cała maszyneria: opinie indywidualne, kontrola, postępowanie w sprawie naruszenia, kary administracyjne i możliwość zawarcia układu. Powołanie Komisji Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji, w skrócie KRiBSI, oraz lista jej zadań obowiązują od sierpnia. Organ więc istniał, ale dopiero dziś dostał narzędzia i terminy, w których musi ich użyć.

Przewodniczącą komisji jest Pamela Krzypkowska, powołana przez Sejm 18 września. W rozmowie z „Rzeczpospolitą” powiedziała zdanie, które warto zapamiętać przy każdej firmowej dyskusji o AI: każda skarga musi być rozpatrzona.

Kto jest kim

Rozporządzenie 2024/1689 rozdziela role. Dostawca wprowadza system na rynek albo oddaje go do użytku pod własną nazwą. Podmiot stosujący, po angielsku deployer, używa systemu w swojej działalności. Salon, który wykupuje subskrypcję asystenta do odpowiedzi na wiadomości, jest podmiotem stosującym. Firma, która zleca napisanie chatbota i sprzedaje go dalej pod swoją marką, jest dostawcą i odpowiada za dokumentację techniczną, zgodność i nadzór nad modelem.

Polska ustawa nie dokłada nowych obowiązków merytorycznych. Dokłada organ, procedurę i kary za obowiązki, które były w rozporządzeniu od sierpnia. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, bo wiele porad w sieci opisuje obowiązki dostawcy i straszy nimi właściciela salonu, który nigdy nie wystawił systemu AI na sprzedaż.

Co obowiązywało już wcześniej

Trzy rzeczy działały przed dzisiejszą datą i nie znikają z listy tylko dlatego, że dziś doszła czwarta.

Zakazy z art. 5 obowiązują od 2 lutego 2025 roku. Nie wolno używać AI do oceny lub klasyfikacji ludzi na podstawie ich zachowania w sposób, który prowadzi do krzywdzącego traktowania, do rozpoznawania emocji w miejscu pracy i w szkole, do technik podprogowych ani do wykorzystywania słabości wynikających z wieku, niepełnosprawności czy sytuacji społecznej. Kamera w gabinecie, która ocenia nastrój pracownika, należy do praktyk zakazanych.

Obowiązek kompetencji z art. 4 obowiązuje od tego samego dnia. Dostawca i podmiot stosujący mają podjąć środki, żeby personel miał wystarczający poziom wiedzy o AI, z uwzględnieniem jego doświadczenia i kontekstu użycia. Nie ma certyfikatu, nie ma egzaminu, nie ma wymaganej liczby godzin. Jest wymóg, żeby dało się pokazać, że firma coś zrobiła.

Przejrzystość z art. 50 obowiązuje od 2 sierpnia 2026 roku. Kto publikuje deepfake, czyli wygenerowany obraz, głos albo wideo przedstawiające rzeczy, które się nie wydarzyły, musi ujawnić, że powstało inaczej. Przy tekście obowiązek jest węższy i dotyczy publikacji, które informują o sprawach interesu publicznego. Post na Instagramie salonu fryzjerskiego nie jest taką publikacją. Reklama z wygenerowaną twarzą klientki, która wygląda jak zdjęcie, już jest problemem.

Gdzie to dotyka strony internetowej

Trzy miejsca w zwykłej firmowej stronie są dziś bardziej narażone na pytanie ze skargi niż reszta.

Pierwsze to czat na stronie. Jeśli widget udaje człowieka i nie mówi, że jest botem, obowiązek informowania ma przede wszystkim dostawca systemu, ale to twoja strona jest miejscem, w którym klient tego nie widzi. Sprawdzenie zajmuje minutę: otwórz czat w trybie incognito i przeczytaj pierwsze zdanie. Drugie to formularze i pliki, które trafiają do narzędzia AI. Jeśli pracownik wkleja treść zapytania klienta do modelu, żeby szybciej napisać odpowiedź, dane wychodzą z firmy bez podstawy i bez umowy powierzenia. Trzecie to zdjęcia i wideo w reklamach, bo to one najczęściej przechodzą przez generator i najmocniej udają rzeczywistość.

Jak wygląda skarga

Skargę może złożyć każdy: osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka bez osobowości prawnej. Klient, były pracownik, konkurent, dziennikarz. Art. 59 ustawy wymaga trzech rzeczy: nazwy lub opisu systemu, opisu faktów i powodów, dla których autor uważa, że doszło do naruszenia. Skargę składa się elektronicznie, a papierowo tylko wtedy, gdy elektronicznie się nie da.

Dalej idzie procedura, którą warto znać, bo ma terminy. Kontrola nie może się zacząć wcześniej niż siedem dni po doręczeniu zawiadomienia o jej wszczęciu. Domyślnie jest prowadzona zdalnie. Kontrolujący ma prawo żądać dokumentów, korespondencji mailowej, dostępu do systemów i do chmury, w zakresie, w jakim firma ma do nich dostęp, oraz wyjaśnień ustnych i pisemnych. W trakcie postępowania komisja może wydać ostrzeżenie z listą działań naprawczych, a firma ma 21 dni na informację, że je wykonała. Osobno, jeśli komisja stwierdzi naruszenie i nie dojdzie do układu, wydaje decyzję, która nakazuje usunięcie skutków naruszenia w 14 dni od doręczenia. Całe postępowanie nie może trwać dłużej niż sześć miesięcy od doręczenia postanowienia o jego wszczęciu.

Ten układ jest łagodniejszy, niż brzmi w nagłówkach. Pierwszym narzędziem jest ostrzeżenie, nie kara, a wykonanie zaleceń komisja bierze pod uwagę przy ustalaniu wysokości kary.

Ile to kosztuje

Kary wynikają z art. 99 rozporządzenia, do którego odsyła art. 105 ustawy. Trzy progi: do 35 mln euro albo 7 proc. obrotu za praktyki zakazane z art. 5, do 15 mln euro albo 3 proc. za naruszenie między innymi obowiązków przejrzystości z art. 50, do 7,5 mln euro albo 1 proc. za podanie organowi nieprawdziwych lub niepełnych informacji. Przy MŚP kara wynosi tyle, ile niższa z tych dwóch wartości, więc dla małej firmy w praktyce liczy się procent obrotu, a nie kwota w euro. Kwoty przelicza się na złote po kursie NBP z 28 stycznia danego roku.

Przykład, nie benchmark: firma z obrotem 1,2 mln złotych. Trzy procent to 36 tysięcy złotych, siedem procent to 84 tysiące. Przygotowanie do pierwszej kontroli to inwentarz narzędzi, jedna strona zasad i szkolenie. Osiem godzin pracy po 150 złotych to 1200 złotych, czyli trzydzieści razy mniej niż najniższy z tych progów.

Kara jest mało prawdopodobna, ale koszt przygotowania jest mały wobec ceny sporu o to, czy firma w ogóle wie, czego używa.

Opinia za 150 złotych

Najciekawszym mechanizmem w tej ustawie jest opinia indywidualna. Firma może złożyć wniosek o pisemną odpowiedź, czy jej konkretne zastosowanie AI jest zgodne z przepisami. Opłata wynosi 150 złotych. Komisja ma 30 dni, a w sprawach szczególnie skomplikowanych 60. Opinia wiąże komisję i inne organy państwowe w opisanym stanie faktycznym, a zastosowanie się do niej przed jej zmianą nie może firmie zaszkodzić.

Jest jeszcze jedno zdanie, które warto znać: jeżeli komisja nie wyda opinii w terminie, uznaje się ją za wydaną zgodnie ze stanowiskiem, które firma przedstawiła we wniosku. Wniosek musi więc zawierać własną ocenę prawną, a nie tylko opis sytuacji.

Dla małej firmy to najtańszy sposób, żeby dostać wiążącą odpowiedź na pytanie, które i tak prędzej czy później zada klient albo pracownik, i znacznie tańszy niż spór po kontroli.

Czego ta ustawa nie wymaga

Nie ma obowiązkowego oficera AI. Nie ma certyfikatu, który trzeba wykupić. Nie ma obowiązku zgłaszania każdego użycia ChatGPT do żadnego rejestru: rejestr z art. 6 ustawy prowadzi komisja i wpisuje do niego skargi, a nie narzędzia firm. Nie ma oceny zgodności dla systemu, który nie jest wysokiego ryzyka, a ChatGPT do pisania opisów usług takim systemem nie jest. Obowiązki dla systemów wysokiego ryzyka z załącznika III wchodzą 2 grudnia 2027 roku, a z załącznika I 2 sierpnia 2028 roku.

Ustawa nie zdejmuje też RODO. Jeśli narzędzie przetwarza dane klientów, działa ustawa o ochronie danych osobowych i UODO, a komisja ma z nim współpracować. Wpisanie danych klienta do darmowego czatu pozostaje tym samym problemem co przed 28 października, tylko teraz ma dodatkową ścieżkę skargi.

Co zrobić w tym tygodniu

  1. Wypisz narzędzia AI, których naprawdę używa firma, razem z tymi na prywatnych kontach pracowników. Kolumny: narzędzie, do czego, jakie dane, kto używa.
  2. Sprawdź, czy któreś nie robi rzeczy z art. 5. Ocena emocji, scoring zachowań, techniki podprogowe. Jeśli tak, wyłącz je dziś, nie w przyszłym kwartale.
  3. Napisz jedną stronę zasad: co wolno wrzucać do modelu, czego nie wolno, kto zatwierdza treści wychodzące na zewnątrz.
  4. Oznacz to, co wygląda jak prawdziwe, a nie jest: wideo, głos, zdjęcia w reklamach.
  5. Zostaw ślad po szkoleniu. Data, lista osób, zakres. Art. 4 nie wymaga certyfikatu, wymaga środków.
  6. Zapisz, gdzie leżą umowy z dostawcami narzędzi. To pierwszy dokument, o który poprosi kontrolujący.

Szósty punkt jest nudny i właśnie dlatego zostaje na koniec. Cała reszta zależy od osoby, która przejrzy narzędzia, porówna je z tym, co firma robi naprawdę, i zapisze, co ustaliła. W dydlak.cloud prowadzę taki przegląd u klientów: spis narzędzi AI, jednostronicowe zasady korzystania i odpowiedź na pytanie, co z tych przepisów dotyczy właśnie tej firmy, a nie korporacyjnego działu zgodności.